1821: Ο ελληνικός επαναστατικός Τύπος και οι ξενόγλωσσες εφημερίδες

• Παναγιώτα Απέργη - 25 Μαρτίου 2026

Η ιστορία της εφημερίδας, όχι φυσικά με τη μορφή που έχει σήμερα, είναι πανάρχαια, με τις «Βασίλειες Εφημερίδες» που περιέγραφαν την καθημερινότητα στο βασίλειο της Μακεδονίας να θεωρούνται τα πρώτα ενημερωτικά έντυπα στην εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ενώ με την πάροδο των αιώνων και, ιδιαίτερα, με την Αναγέννηση, η περιέργεια του ανθρώπου για όσα συνέβαιναν στον κόσμο γέννησε την ανάγκη για ένα άλλο είδος ενημέρωσης.

Η ανάγκη αυτή καλύφθηκε κατά κάποιον τρόπο με την κυκλοφορία των χειρόγραφων φύλλων με πολιτικές και στρατιωτικές πληροφορίες, ενώ η πρώτη έντυπη εφημερίδα έκανε την εμφάνισή της το 1605 στην Αμβέρσα με τον τίτλο «Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien». Έκτοτε, σε πόλεις όπως η Βιέννη, η Βενετία και το Παρίσι άρχισαν να εμφανίζονται ποικίλα έντυπα, τα οποία τύπωναν συχνά Έλληνες της διασποράς συμβάλλοντας - κατά τη χαραυγή του 19ου αιώνα - στην ενδυνάμωση της εθνικής συνείδησης και του επαναστατικού πνεύματος.

Κι αυτό γιατί η αρθρογραφία περιστρεφόταν γύρω από την κατάσταση των υπόδουλων Ελλήνων και τα ευρωπαϊκά παραδείγματα που αγωνίζονταν για την ελευθερία τους, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ενημέρωσης της ξένης κοινής γνώμης για το δίκαιο του ξεσηκωμού, αλλά και την επικοινωνία των αγωνιστών, για να κινητοποιούν όσους δίσταζαν να πάρουν μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα.

Αρχικά, τα συγκεκριμένα κατευθυντήρια όργανα ήταν γραμμένα και αντιγραμμένα, ώσπου τον Μάρτιο του 1821 κυκλοφόρησε η «Εφημερίδα του Γαλαξιδίου», γνωστή ως «Ψευτοεφημερίδα», περιέχοντας ψευδείς εν πολλοίς ειδήσεις, που αποσκοπούσαν στην τόνωση του ηθικού και την ενίσχυση της Επανάστασης από τις ξένες δυνάμεις. Πολύ σύντομα, ακολούθησε η «Εφημερίς Αιτωλική», που ήταν γραμμένη σε απλή γλώσσα και αναφερόταν στην εξέλιξη του αγώνα στα στρατιωτικά μέτωπα, αλλά και ο «Αχελώος», που κυκλοφορούσε στο Αγρίνιο με υπότιτλο «Εφημερίς Πολιτική της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος» και ήταν κατά βάση αφιερωμένος στις αποφάσεις της Γερουσίας της Δυτικής Ελλάδας.

Ωστόσο, κάθε προσπάθεια που καταβαλλόταν απέβαινε βραχύβια, καθώς η χειρόγραφη αναπαραγωγή ήταν εξαιρετικά χρονοβόρα. Τελικά η λύση δόθηκε το καλοκαίρι του 1821, όταν ο Δημήτριος Υψηλάντης έφτασε στην Ύδρα από την Τεργέστη, φέρνοντας μαζί του ένα μικρό τυπογραφείο, το οποίο απεστάλη στην Καλαμάτα, όπου και κυκλοφόρησε την 1η Αυγούστου του ίδιου έτους η «Σάλπιγξ Ελληνική». Τα επόμενα χρόνια κυκλοφόρησαν, μεταξύ άλλων, οι εφημερίδες:

• «Ελληνικά Χρονικά», που τυπώνονταν στο Μεσολόγγι κατά τα έτη 1824 – 1829 από τον Ελβετό φιλέλληνα Ιωάννη-Ιάκωβο Μάγερ

• «Ο Φίλος του Νόμου · Εφημερίς της Διοικήσεως και της νήσου Ύδρας», που τυπωνόταν στην Ύδρα κατά τα έτη 1825 - 1827 από τον Ιταλό φιλέλληνα Ιωσήφ (Τζουζέπε) Κιάππε

• «Εφημερίς των Αθηνών», που τυπωνόταν στην Αθήνα κατά τα έτη 1824 - 1826 από τον Γεώργιο Ψύλλα

• «Γενική Εφημερίς της Ελλάδας», που τυπωνόταν στην Αθήνα κατά τα έτη 1824 - 1832 από τον Θεόκλητο Φαρμακίδη

Φυσικά, πέρα από τις ελληνικές εφημερίδες, ιδιαίτερα σημαντικός για τον αγώνα υπήρξε και ο ξενόγλωσσος Τύπος, τον οποίο αξιοποιούσαν σπουδαίοι φιλέλληνες, για να απευθυνθούν σε ομοεθνείς τους – και όχι μόνο – εντός και εκτός Ελλάδας. Μεταξύ αυτών μπορεί κανείς να ξεχωρίσει την «Telegrafo Greco», που τυπωνόταν σε τέσσερις γλώσσες (Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά και Ιταλικά) στο Μεσολόγγι από τον Ιταλό κόμη Πιέτρο Γκάμπα, τη «L’ Abbelle Grecque» του Κιάππε, αλλά και την «Le Courrier d’Orient», την οποία εξέδιδε μετά την άφιξη του γαλλικού εκστρατευτικού σώματος στην Πάτρα ο Μαξίμ Ρεμπώ.

6 πράγματα που ίσως δεν γνωρίζετε…

• Οι Μάγερ και Κιάπε προχώρησαν στη σύσταση μιας ταχυδρομικής υπηρεσίας, για να εξασφαλίζεται η διακίνηση των φύλλων που εξέδιδαν.

• Οι κοτζαμπάσηδες προσπάθησαν να αποτρέψουν κάθε απόπειρα τύπωσης ελληνικών φύλλων, θεωρώντας ότι η τυπογραφία «θα χαλάσει τα μυαλά των ξυπόλυτων και των κολλιγάδων και θα πάρει ο νους των αέρα».

• H «Γενική Εφημερίς της Ελλάδας» μετασχηματίστηκε το 1832 σε «Εθνική Εφημερίς» και κυκλοφορεί μέχρι σήμερα με τον τίτλο «Εφημερίδα της Κυβέρνησης».

• Ο Μάγερ σκοτώθηκε μαζί με τη γυναίκα του και τις κόρες τους στην έξοδο του Μεσολογγίου.

• O Γκάμπα υπήρξε στενός φίλος του λόρδου Βύρωνα και, το 1825, εξέδωσε το «Χρονικό του τελευταίου ταξιδιού του λόρδου Μπάυρον στην Ελλάδα».

• Στα επαναστατικά έντυπα συγκαταλέγονται επίσης η «Χάρτα της Ελλάδος» και το «Στρατιωτικό Εγκόλπιο και τη Νέα Πολιτική Διοίκηση των κατοίκων της Ρούμελης της Μικράς Ασίας των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας», που τύπωσε ο Ρήγας και τα οποία μετά τη σύλληψή του κατασχέθηκαν και καταστράφηκαν.