Γενοκτονία των Αρμενίων: Ένα έγκλημα με 1,5 εκατομμύριο θύματα και καμιά τιμωρία
- Παναγιώτα Απέργη - 24 Απριλίου 2026
Αν και μαζικά εγκλήματα συνέβαιναν από αρχαιοτάτων χρόνων, η έννοια της γενοκτονίας – ως πράξη συστηματικής εξόντωσης εθνικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας ανθρώπων – επινοήθηκε το 1942 από τον Πολωνό δικηγόρο Ραφαέλ Λέμκιν, για να περιγράψει τις ναζιστικές πολιτικές μαζικών διώξεων και δολοφονιών κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με τον όρο να αναγνωρίζεται ως διεθνές έγκλημα το 1948.
Ζώντας ειρηνικά στην περιοχή του Καυκάσου, ακόμη κι όταν απορροφήθηκαν κατά τη διάρκεια του 15ου αιώνα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Αρμένιοι, οι οποίοι καθιέρωσαν πρώτοι τον χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία, αντιμετώπιζαν πάσης φύσεως περιορισμούς, διαθέτοντας σημαντικά λιγότερα πολιτικά και νομικά δικαιώματα από τους μουσουλμάνους, καλούμενοι να πληρώνουν υψηλότατους φόρους. Ωστόσο, η δύσκολη κατάσταση στην οποία ζούσαν έγινε ακόμη χειρότερη στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν με την αναζωπύρωση των συγκρούσεων μεταξύ Ρώσων και Οθωμανών, οι Αρμένιοι θεωρήθηκαν υπ’ αριθμόν ένα ύποπτοι για αποσχιστικές τάσεις.
Ενδεικτική είναι άλλωστε η στάση που κράτησε ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β’, ο οποίος κατέπνιξε στο αίμα την εξέγερση του Σασούν, που οδήγησε στον θάνατο περί τους δέκα χιλιάδες Αρμένιους, μη διστάζοντας να διατάξει μαζικές εκτελέσεις άλλων 200.000 κατά τη διετία 1895-1896.
Η ήδη δυσχερής θέση τους επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο με την επικράτηση των Νεοτούρκων, που παρά τις φιλελεύθερες υποσχέσεις για σεβασμό σε εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες ξεκίνησαν νέους και φονικότερους διωγμούς, με στόχο τον εκτουρκισμό κάθε αλλόθρησκου. Έτσι, μετά την αρχική της ουδετερότητα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Τριπλής Συμμαχίας, ξεκινώντας μια σειρά συρράξεων με τη Ρωσία, την Αγγλία και τη Γαλλία, απομακρύνοντας τους Αρμένιους από τις εμπόλεμες ζώνες κατά μήκος του Ανατολικού Μετώπου με το πρόσχημα ενός «προγράμματος μετεγκατάστασης».
Ώσπου, το βράδυ της 24ης Απριλίου του 1915, ξεκίνησε επίσημα η γενοκτονία με την εκτέλεση 250 Αρμενίων διανοούμενων και την εξάπλωση των πορειών θανάτου χωρίς φαγητό και νερό δεκάδων χιλιάδων οικογενειών σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Συχνά οι Αρμένιοι υποβάλλονταν σε βασανιστήρια, αναγκαζόμενοι να περπατούν γυμνοί κάτω από τον καυτό ήλιο μέχρι να πέσουν νεκροί, ενώ αν σταματούσαν, τότε οι τουρκικές δυνάμεις πυροβολούνταν. Εξίσου μοιραία ήταν η τύχη όσων αρνούνταν να αποχωρήσουν ή δεν είχαν προλάβει να εγκαταλείψουν τις οικίες τους, καθώς υφίσταντο καθημερινή κακοποίηση και βιασμούς και, εν τέλει, μαρτυρικό θάνατο.
Και ενώ χιλιάδες γυναίκες έπεσαν θύματα βιασμών και κατέληξαν σε τουρκικά χαρέμια και εκατοντάδες παιδιά απήχθησαν, εξισλαμίστηκαν και πωλήθηκαν σε τουρκικές οικογένειες, χιλιάδες άλλοι πνίγηκαν, σταυρώθηκαν και κάηκαν μαζικά ζωντανοί. Περιουσιακά στοιχεία δόθηκαν σε μουσουλμάνους, αρμενικές εκκλησίες, σχολεία και μνημεία πολιτισμού καταστράφηκαν, ενώ οι «εγκέφαλοι» της γενοκτονίας - οι Ταλαάτ Πασάς, Τζεμάλ Πασάς και Εμβέρ Πασάς - κατέφυγαν στη Γερμανία, όπου δεν τους ασκήθηκε η παραμικρή δίωξη για γενοκτονία.
Τουναντίον, οι Γερμανοί είχαν επιβάλει καθεστώς λογοκρισίας στην πατρίδα τους, απαγορεύοντας την παραμικρή αναφορά στον όρο, παρά το γεγονός ότι περίπου 1,5 εκατομμύριο Αρμένιοι θανατώθηκαν από τις οθωμανικές δυνάμεις. Άλλωστε, πολύ σύντομα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία εντόπισε τα επόμενα θύματά της, τους Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας, στο πλαίσιο της πολιτικής της αφομοίωσης διά της... εξολοθρεύσεως.
10 πράγματα που ίσως δεν γνωρίζετε…
• Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν τιμωρήθηκε ποτέ για τη γενοκτονία που διέπραξε, παρά το γεγονός ότι ως σύμμαχος των Κεντρικών Δυνάμεων βρισκόταν στους ηττημένους του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.
• Η πρώτη χώρα που αναγνώρισε επίσημα τη γενοκτονία των Αρμενίων ήταν η Ουρουγουάη το 1965. Έκτοτε, συνολικά 33 χώρες και διεθνείς οργανισμοί προχώρησαν σε αναγνώριση σε μια προσπάθεια συναίνεσης για την άρση των ιστορικών αδικιών.
• Ο μόνος πολιτικός, που προσπάθησε μάταια να καταγγείλει την εξόντωση των Αρμενίων, ήταν ο σοσιαλδημοκράτης και μετέπειτα ιδρυτής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας Καρλ Λίμπκνεχτ.
• Ιστορικά ντοκουμέντα έχουν επιβεβαιώσει ότι οι Γερμανοί ενθάρρυναν τους Οθωμανούς στην εξόντωση των Αρμενίων, επειδή τους θεωρούσαν φίλα προσκείμενους στους Ρώσους.
• Ο Χίτλερ χρησιμοποίησε τη γενοκτονία των Αρμενίων ως παράδειγμα για να δικαιολογήσει το Ολοκαύτωμα διερωτώμενος «ποιος μιλάει σήμερα για τον αφανισμό των Αρμενίων;».
• Η Τουρκία μέχρι σήμερα αρνείται κατηγορηματικά ότι υπήρχε οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης των Αρμενίων, αντιστεκόμενη στη διεθνή αναγνώρισή της. Μάλιστα, κάνει λόγο για εκτοπισμό κι όχι εξόντωση, αλλά και για καταστολή όσων συνεργάστηκαν με τις ρωσικές δυνάμεις που εισέβαλαν στην ανατολική Τουρκία, δηλώνοντας ότι οι νεκροί δεν ξεπερνούσαν τις 300.000.
• Ακόμη και σήμερα η συζήτηση γύρω από τα γεγονότα εκείνης της εποχής εξακολουθεί να είναι παράνομη στην Τουρκία.
• Οι υπεύθυνοι της γενοκτονίας κατέφυγαν στη Γερμανία, η οποία υποσχέθηκε να μην τους ασκήσει δίωξη.
• Οι Ταλαάτ Πασάς, Τζεμάλ Πασάς και Εμβέρ Πασάς σκοτώθηκαν μέσα σε έναν χρόνο. Συγκεκριμένα, ο Ταλαάτ Πασάς δολοφονήθηκε στις 15 Μαρτίου του 1921 από Αρμένιο φοιτητή, αφότου αθωώθηκε από γερμανικό δικαστήριο, ο Τζεμάλ Πασάς δολοφονήθηκε στην Τυφλίδα στις 21 Ιουλίου του 1922 και ο Εμβέρ Πασάς σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια επίθεσης Σοβιετικών στο σημερινό Τατζικιστάν.
