Γλυπτά του Παρθενώνα: Διάσπαρτα σε όλο τον κόσμο, με τη Βρετανία να αποτελεί παράδειγμα αποφυγής

• Παναγιώτα Απέργη - 9 Απριλίου 2024

Τα γλυπτά του Παρθενώνα δεν είναι μόνο σημαντικά έργα τέχνης που δημιουργήθηκαν 2500 χρόνια πριν. Είναι συνθέσεις ζωντανές, με μορφές που έχουν χάρη και μεγαλείο, ηρεμία και, ταυτόχρονα, δυναμική κίνηση. Είναι συνθέσεις τέλειας λεπτομέρειας και ομορφιάς.Και ενώ υπάρχει μια παγκόσμια τάση και διάθεση των λαών για επαναπατρισμό των πολιτιστικών αγαθών των χωρών, με πολλά αντικείμενα, μέσα στο 2023, να έχουν επιστρέψει εκεί που ανήκουν, το Βρετανικό Μουσείο, και όχι μόνο αυτό, αντιτίθεται σθεναρά στην επιστροφή τους, με την στάση του να γίνεται ολοένα και πιο αντιδημοφιλής στον κόσμο της τέχνης.

Τμήματα των γλυπτών του Παρθενώνα υπάρχουν διάσπαρτα σε διάφορα μουσεία της Ευρώπης, που πρέπει επίσης να απαιτηθούν από το ελληνικό κράτος με την ίδια επιμονή, όπως και για εκείνα του Βρετανικού Μουσείου.

Μουσείο του Λούβρου (Γαλλία)

Στα τέλη του 18ου αι. η γαλλική επιρροή στην Οθωμανική Αυλή ήταν στο ζενίθ της με τον Γάλλο πρεσβευτή Count de Choiseul-Gouffier (1784–1792) να συναγωνίζεται τον ομόλογό του Λόρδο Έλγιν στην απόκτηση καλλιτεχνημάτων από τον Παρθενώνα. Το 1788, ο Choiseul πήρε δυο μετόπες και στις αρχές του επόμενου έτους ένα πλαίσιο από την ανατολική ζωφόρο.

Η ζωφόρος (Λούβρο Ma 738), που απεικονίζει σκηνή από την εορτή των Μεγάλων Παναθηναίων, μεταφέρθηκε από τον ζωγράφο και διπλωμάτη, Louis-François-Sébastien Fauvel, πράκτορα του Γάλλου Πρεσβευτή στην Αθήνα , και έφθασε στο Παρίσι το 1789. Στη μεταφορά της από την Ακρόπολη μέχρι το πλοίο οι Γάλλοι άρπαγες, για να τη διαχειριστούν καλύτερα στη φόρτωση και μεταφορά, έκοψαν το μισό πάχος της καταστρέφοντας κεφάλια των γυναικείων μορφών και χρησιμοποίησαν 20 άντρες και τρία ζευγάρια βόδια.

Η μια μετόπη (Λούβρο Ma 736), η δέκατη από τη νότια ζωφόρο απεικονίζει σκηνή μάχης μεταξύ Λαπίθων και Κενταύρων στη γαμήλια γιορτή του Βασιλιά των Λαπίθων, Πειρίθου, φίλου του Θησέα, πουλήθηκε στο Μουσείο του Λούβρου το 1818 – μετά από μεγάλη μάχη προσφορών με το Βρετανικό Μουσείο – από τους κληρονόμους του Choiseul, έναντι 25.000γαλλικών φράγκων.

Η δεύτερη μετόπη στάλθηκε με εντολή του Ναπολέοντα Βοναπάρτη το 1803 μαζί με άλλα αντικείμενα (26 κιβώτια συνολικά) στον Υπουργό Εξωτερικών του, Ταλλεϋράνδο, τα οποία παρέμειναν για τρία χρόνια στο τελωνείο της Μασσαλίαςλόγω του πολέμου Βρετανίας Γαλλίας. Όταν, το 1806, ο Βρετανός λόρδος Έλγιν αγόρασε σε δημοπρασία μερικά από τα κιβώτια νομίζοντας ότι ήταν δικά του, αντιλήφθηκε ότι η μετόπη ήταν του Choiseul, προσφέρθηκε να του την επιστρέψει, αλλά ο Γάλλος από παρανόηση δεν απάντησε, πιστεύοντας ότι η μετόπη βρισκόταν ακόμη στη Μασσαλία.

Μετά το θάνατό του, το Βρετανικό Μουσείο, που ήδη είχε πάρει τα μάρμαρα του Παρθενώνα και τη μετόπη, αρνήθηκε να αναγνωρίσει οποιαδήποτε αξίωση ιδιοκτησίας των Γάλλων.

Μουσείο Martin von Wagner, Πανεπιστήμιο Βίρτσμπουργκ (Γερμανία)

Το κεφάλι ενός Κενταύρου, τμήμα της 5ης νότιας μετόπης του Παρθενώνα, βρίσκεται από το 1857 στην κατοχή αυτού του μουσείου. Στια αρχές του 19ου αι. ήταν μαζί με άλλα γλυπτά του Παρθενώνα στη Μ.Βρετανία, και μετά βρέθηκε στη βαυαρική πόλη Βίρτσμπουργκ, στην κατοχή του Martin von Wagner, αρχαιολόγου και καλλιτεχνικού πράκτορα του Βαυαρού βασιλιά Λουδοβίκου Α΄.

Το 1857 ο Βάγκνερ άφησε το αντικείμενο στη συλλογή του Πανεπιστημίου του Βίρτσμπουργκ. Όταν η διεθνής ομάδα, που εδρεύει στην Ελβετία και υποστηρίζει των αρχιτεκτονικών γλυπτών του Παρθενώνα, ζήτησε την επιστροφή του στην Ελλάδα, ο Jochen Griesbach, καθηγητής αρχαιολογίας και διευθυντής του μουσείου δήλωσε ότι το αντικείμενο δεν υπάρχει περίπτωση να επιστραφεί ούτε και να πουληθεί, γιατί έτσι θα παραβιαζόταν η απαίτηση του Βάγκνερ, που υπάρχει σε έγγραφο του 1858.

Εθνικό Μουσείο Κοπεγχάγης (Δανία)

Πέντε θραύσματα από τον Παρθενώνα, που χρονολογούνται στον 5ο αι.π.Χ., κατέληξαν στη Κοπεγχάγη μεταξύ των οποίων και δυο θαυμάσια κεφάλια. Τα τελευταία βρέθηκαν στην Κοπεγχάγη, όταν ο Δανός λοχαγός Moritz Hartmann, που υπηρετούσε στον ενετικό στρατό που βομβάρδισε το 1687 την Ακρόπολη, αγόρασε τα γλυπτά από έναν πλανόδιο πωλητή. Πρόκειται για το κεφάλι ενός Κένταυρου και ενός Λαπίθη από μια από τις νότιες μετόπες του Παρθενώνα.

Ο διευθυντής του Μουσείου Dr. Rane Willerslev, δήλωσε (25-11-2023) ότι «έχουν ιδιαίτερο ρόλο για τη πολιτιστική ιστορία της Δανίας», “one particular role for Danish cultural history” και ισχυρίστηκε ότι «μετά από προσεκτική εξέταση [τα θραύσματα] έχουν μεγαλύτερη σπουδαιότητα για το Εθνικό Μουσείο της Κοπεγχάγης από ό, τι αν αποστέλλονταν στην Ελλάδα».

Ωστόσο, απέναντι σ’ αυτή την αδιαλλαξία υπάρχουν και πράξεις που αποτελούν αξιέπαινα παραδείγματα πολιτισμού, όπως ο επαναπατρισμός θραυσμάτων των γλυπτών του Παρθενώνα από τα Μουσεία του Βατικανού, το Αρχαιολογικό Μουσείο Antonino Salinas της Σικελίας και το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης.

Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης (Γερμανία)

Τον Ιανουάριο του 2006, η Πρυτανεία του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης αποφάσισε την επιστροφή ενός τμήματος της ζωφόρου του Παρθενώνα, το οποίο ήταν στην συλλογή του ιδρύματος από το 1871 και δεν είχε ποτέ εκτεθεί. Πρόκειται για την άκρη πέλματος και τμήμα της παρυφής ενδύματος από τη θεματική σύνθεση της βόρειας ζωφόρου με την πομπή των αυλητών και των κιθαρωδών.

Στο πίσω μέρος του θραύσματος υπάρχει χαραγμένη σύγχρονη επιγραφή με τη λέξη «Παρθενώνας». Το αντικείμενο, που παραδόθηκε στο Μουσείο της Ακρόπολης στις 5 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς, μπορεί να ήταν μικρό (8Χ12εκ.) αλλά ήταν τεράστια η συμβολική πράξη του Πανεπιστημίου και η αξία της για τη διαδικασία της επιστροφής των γλυπτών στον φυσικό τους χώρο.

Αρχαιολογικό Μουσείο Antonino Salinas (Παλέρμο)

Σ’ αυτό το μουσείο, το παλιότερο και σπουδαιότερο της Σικελίας, ανήκε μαρμάρινο θραύσμα από τα κάτω άκρα γυναικείας θεότητας που ξεπροβάλουν από περίτεχνο χιτώνα, της Άρτεμης. Το αντικείμενο αγόρασε αρχικά το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο από τη χήρα του Robert Fagan, του Βρετανού προξένου στη Σικελία και τη Μάλτα, μετά τον θάνατό του το 1816.

Αυτό το τεχνούργημα δανείσθηκε στο Μουσείο της Ακρόπολης στο πλαίσιο πολιτιστικής ανταλλαγής που συμφωνήθηκε μεταξύ Ελλάδας και Σικελίας, αρχικά για το διάστημα 2002-2008 και στις 7 Ιουνίου του 2022 έγινε η οριστική επανένωση του θραύσματος στην ανατολική ζωφόρο του Παρθενώνα στο Μουσείο Ακρόπολης.

Μουσεία Βατικανού

Στις 24 Μαρτίου του 2023 έγινε η επίσημη απόδοση των τριών θραυσμάτων από τις μετόπες, τη ζωφόρο και τα αετώματα του Παρθενώνα, που επιστράφηκαν από τα Μουσεία του Βατικανού, στο μνημείο στο οποίο ανήκουν.

Πρόκειται για το κεφάλι ενός γενειοφόρου άνδρα που αποδίδεται στην 16η μετόπη της Κενταυρομαχίας, το κεφάλι ενός ιματιοφόρου άνδρα, που ανήκει στη βόρεια ζωφόρο και το κεφάλι αλόγου που αποδίδεται στο αέτωμα του Παρθενώνα. Είναι μια ακόμη οριστική επανένωση τμημάτων από τα αρχιτεκτονικά γλυπτά του Παρθενώνα.

Αυτά τα γεγονότα πρέπει να αποτελέσουν παράδειγμα που θα ανοίξει το δρόμο για την οριστική επιστροφή των γλυπτών που παρακρατεί το Βρετανικό Μουσείο.