Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης: Η αλλοτινή Οθωμανική Τράπεζα με την πλούσια αρχιτεκτονική μορφολογία

• Παναγιώτα Απέργη - 21 Μαΐου 2026

Κατά τον 19ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού, μια περίοδο βαθύτατων τεχνολογικών, οικονομικών και κοινωνικών μεταβολών, η Θεσσαλονίκη βρέθηκε λόγω της γεωγραφικής της θέσης στο κέντρο των εξελίξεων, προσελκύοντας όλο και περισσότερους Ευρωπαίους κατοίκους, προξένους και εμπόρους, οι οποίοι οδήγησαν στη ραγδαία ανάπτυξή της.

Μεταξύ άλλων, η επιλογή της οθωμανικής διοίκησης να υιοθετήσει ευρωπαϊκές αρχιτεκτονικές τεχνικές για δημόσια έργα και ανάλογες υποδομές έφερε στην πόλη Ευρωπαίους Φράγκους, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν κοντά στο λιμάνι και τις εμπορικές αποθήκες, περιοχή που σύντομα ονομάστηκε «Φραγκομαχαλάς» και μετατράπηκε σε τόπο εμπορικών και τραπεζικών δραστηριοτήτων.

Αυτή η οικονομική δύναμη και, ταυτόχρονα, δυναμική των Ευρωπαίων αποτυπώνεται ανάγλυφα και στα κτίρια που οικοδομήθηκαν στην οδό Φράγκων, μία από τις κεντρικές αρτηρίες της περιοχής, αλλά και στα παρακείμενα σοκάκια, όπου οικοδομήθηκαν έργα κορυφαίων Ελλήνων και ξένων αρχιτεκτόνων, τα οποία συνδύαζαν την κοσμοπολίτικη κουλτούρα, την κομψότητα και τη συμμετρία.

Χαρακτηριστικό δείγμα συνδυασμού νεομπαρόκ, νεοκλασικισμού και γαλλικής αρχιτεκτονικής είναι το σημερινό Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, το εμβληματικό οικοδόμημα που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Φράγκων και Λέοντος Σοφού και ανεγέρθηκε το 1840 με πρωτοβουλία του Τζέικ Άμποτ, στη θέση του πατρικού σπιτιού της μητέρας του, Δόμνας Καυταντζόγλου. Η οικογένεια Άμποτ ήταν μια από τις πιο επιφανείς οικογένειες της εποχής, καθώς μεταξύ άλλων προμήθευε την οθωμανική αυτοκρατορία με αγγλικά προϊόντα, με τον ίδιο τον επιχειρηματία να θεωρείται ο δεύτερος πλουσιότερος άνθρωπος μετά τον Σουλτάνο. Μάλιστα, μεγάλο μέρος της περιουσίας του είχε προέλθει από εμπόριο βδελλών, που χρησιμοποιούνταν για αφαιμάξεις, μία ιδιαίτερα δημοφιλής «ιατρική» πρακτική για αιώνες.

Ωστόσο, το 1863, η αυτοκρατορία του Άμποτ κατέρρευσε οικονομικά, είτε λόγω πυρκαγιάς που κατέστρεψε σημαντικό μέρος των σιτηρών και του καπνού που εμπορευόταν είτε λόγω της σπάταλης ζωής του, με το αρχοντικό να περνά στα χέρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορικής Τράπεζας, η οποία ίδρυσε και στέγασε το υποκατάστημά της στη Θεσσαλονίκη, με την ανακατασκευή του να διεκπεραιώνεται από τους Τούρκους μηχανικούς Μπαρούχ και Αμάρ. Ωστόσο, το κτίριο καταστράφηκε ολοσχερώς μετά από έκρηξη δυναμίτιδας, κατά τη διάρκεια τρομοκρατικής ενέργειας Βουλγάρων γεμιτζήδων, το 1893, αν και τμήμα της κύριας όψης και της περίφραξής του διασώθηκε.

Τελικά, το κτίριο ξαναχτίστηκε το 1904 με βάση το νοητό σκελετό του αρχικού κτίσματος, στεγάζοντας πάλι την τράπεζα, μένοντας σχεδόν αλώβητο ακόμη και από τη μεγάλη πυρκαγιά το 1917, ενώ κατά καιρούς ανάλογα με τη χρήση του πραγματοποιούνταν επεμβάσεις στο οίκημα και, ιδιαίτερα, μετά τον σεισμό του 1978 οπότε και σημειώθηκαν εκτεταμένες φθορές.

Mέχρι σήμερα, το κτίριο, που στεγάζει το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, διατηρεί τα διαχρονικής γοητείας μορφολογικά του στοιχεία, όπως η επιβλητική σκάλα, ο εξώστης με τα αναγεννησιακά μοτίβα, αλλά και τα τρία μαρμάρινα αγάλματα που βρίσκονται στον περίβολο. Μάλιστα, τα δύο από αυτά, που συγκαταλέγονται στα παλαιότερα αγάλματα της πόλης και προήλθαν από την εξοχική έπαυλη των Άμποτ στο Ρεντζίκι, απεικονίζουν μορφές που θυμίζουν νύμφες ή μούσες, ενώ το τρίτο αποτυπώνει τον Τρίτωνα, τον γιο του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης. Το άγαλμα είχε αποσπαστεί από το σημείο μετά τον σεισμό του 1978, αλλά επιστράφηκε στην αρχική του θέση το 2015.

5 πράγματα που ίσως δεν γνωρίζετε…

• Στο κτίριο είχε φιλοξενηθεί αρκετές φορές ο Αμπντούλ Μετζίτ Β΄.

•Ο Ερρίκος Άμποτ, που έχασε τραγικά τη ζωή του στη σφαγή των Προξένων, ήταν ανιψιός του Τζέικ Άμποτ.

•Οι γεμιτζήδες (από το τουρκικό gemici, που σημαίνει βαρκάρης) ήταν απόφοιτοι του βουλγαρικού Γυμνασίου Θεσσαλονίκης, οι οποίοι σχεδίαζαν να πραγματοποιήσουν επιθέσεις χρησιμοποιώντας βάρκες σε συγκεκριμένες οθωμανικές υποδομές και ξένες επιχειρήσεις, προκειμένου να στρέψουν την προσοχή των Μεγάλων Δυνάμεων στο «Μακεδονικό Ζήτημα» προς όφελος της Βουλγαρίας.

•Η Οθωμανική Αυτοκρατορική Τράπεζα λειτουργούσε στο κτίριο που πλέον φιλοξενείται το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, ως το 1949, οπότε και το κτίσμα πουλήθηκε στο ΙΚΑ. Μέχρι και σήμερα, στην πρόσοψή του παραμένει η επιγραφή «Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων».

•Το κτίριο έχει κηρυχθεί διατηρητέο α΄ό το 1977.