Πηγή Φωτογραφιών: Pexels


Μητέρα και κόρη το ίδιο όνομα έχουν,
δέρνουν τη μητέρα κι αρμέγουνε την κόρη. Τι είναι;»

(Το δένδρο και ο καρπός της ελιάς)

Τα αινίγματα εντάσσονται σε ιδιαίτερο κλάδο της Λαογραφίας, υπάρχουν στην παράδοση όλων των λαών και αποτελούν δημιούργημα και στοιχείο της φιλοσοφίας τους, αλλά σε κάποιες εποχές καλλιεργήθηκαν και σαν ιδιαίτερο φιλολογικό είδος.

Το αίνιγμα είναι η αναφορά των ιδιοτήτων και των γνωρισμάτων ενός αντικείμενου, η περιγραφή του οποίου γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε ο ακροατής ή ο αναγνώστης να οδηγηθεί στην ανακάλυψη του ζητούμενου.

Το αίνιγμα απαιτεί παρατηρητικότητα, φαντασία, εφευρετικότητα, νοητική εγρήγορση και από αυτόν που το προτείνει και από αυτόν που απαντά. Τα θέματα των αινιγμάτων ποικίλουν, ανάλογα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις εποχές και χαρακτηρίζονται από λιτότητα, ρυθμό και συντομία.

Το αρχαιότερο αίνιγμα που χρονολογείται στο 2000 π.Χ. αποδίδεται στους Σουμέριους.

«Υπάρχει ένα σπίτι.
Ένας άνθρωπος μπαίνει μέσα τυφλός
και βγαίνει από αυτό βλέποντας.
Τι είναι;»
(Το σχολείο, σύμφωνα με τους Σουμέριους)

Παρόμοιο είναι και το αίνιγμα από την τραγωδία του Σοφοκλή, «Οιδίπους Τύραννος».

«Ποιο ον το πρωί στέκεται στα τέσσερα,
το μεσημέρι στα δύο
και το βράδυ στα τρία;»...

(Ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Οιδίποδα)

Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν μύθοι που συνέδεαν το αίνιγμα με τη μαντική τέχνη (λοξοί χρησμοί της Πυθίας), ενώ αινίγματα γνωρίζουν και χρησιμοποιούν μεγάλοι ποιητές και συγγραφείς(Αισχύλος, Σοφοκλής, Πίνδαρος, Ηρόδοτος κ.ά.), φιλόσοφοι και άλλοι σοφοί (Πυθαγόρειοι).Π.χ. Για κάποιον που ζήτησε να μάθει αν θα γυρίσει σώος από τον πόλεμο, η Πυθία του είπε:

ΗΞΕΙΣ ΑΦΙΞΕΙΣ ΟΥ ΕΝ ΤΩ ΠΟΛΕΜΩ ΘΝΗΞΕΙΣ με μια σημαντική έμφαση στην ύπαρξη ενός κόμματος μετά το ου, δίνοντας μια άλλη ερμηνεία στη φράση: Ήξεις, αφίξεις ου, εν τω πολέμω θνήξεις = θα πας, δεν θα γυρίσεις, θα πεθάνεις στον πόλεμο.

Μεγάλη είναι η ενασχόληση με το αίνιγμα και στο Βυζάντιο (Μιχαήλ Ψελλός, Θεόδωρος Πρόδρομος ή Πτωχοπρόδρομος κ.ά.), καθώς το βρίσκουμε και με θεολογική ερμηνεία.

«Τίς δις απέθανε και
άπαξ εγεννήθη;»

( Ο Λάζαρος)

Τα λόγια αινίγματα είναι, συνήθως, πιο επιτηδευμένα, πολύστιχα, ομοιοκατάληκτα, με προσωποποίηση του ζητούμενου αντικειμένου, εκφραστικός τρόπος που σπανίζει στα λαϊκά αινίγματα και αναφέρονται, κυρίως, σε αφηρημένα θέματα και ιδέες. Διάσημοι συγγραφείς της Δύσης (Θερβάντες, Σουίφτ, Βολταίρος, Ρουσσώ, Γκαίτε, Σίλλερ κ.ά.), ενσωματώνουν ή διασκευάζουν στα έργα τους λαϊκά αινίγματα της εποχής.

Τα αινίγματα του λαού μας, εμποτισμένα με τη θυμοσοφία του, παίρνουν τα θέματά τους από την παρατήρηση του φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντός του.

«Στο δρόμο μου που πήγαινα
αντάμωσα δύο πατεράδες
και δύο γιους. Πόσοι ήσαν;»

(Τρεις)

«Δύο αδέρφια αγκαλιασμένα σε σεντούκι είναι κλεισμένα.»
(Το αμύγδαλο)

«Από τον καιρό που γεννηθώ
δεν ξέρω τι να κάμω,
στη ράχη μου επάνω
δυο βουναλάκια κουβαλώ.»

(Η καμήλα)

Πίσω από φράχτη κάτασπρο
κόκκινη σκύλα μένει
πότε γαβγίζει, πότε ορμά
και πότε περιμένει

(Η γλώσσα)

Τα συναντούμε ακόμη και στα παραμύθια μαζί με τα λογοπαίγνια, γιατί δίνουν ζωντάνια στην αφήγηση και αποτελούν παράλληλα παιχνίδια πνευματικής και γλωσσικής άσκησης στην παραδοσιακή κοινωνία, π.χ. στα παραμύθια το δίλημμα τίθεται συνήθως ξεκάθαρα: ή θα δεχθείς να λύσεις το αίνιγμα ή θα πεθάνεις.